122575316 sklep@stanislawbm.pl
Koszyk (0)
Kategorie
PL / zł
Lista wpisów
Lista wpisów

AAC w katechizacji

19.08.2024
#AAC
#KOMUNIKACJA ALTERNATYWNA I WSPOMAGAJĄCA
#KATECHEZA
#KATECHEZA SPECJALNA
#BLISS
#MAKATON
#PCS

Kilkanaście lat temu na ekranach polskich kin pojawił się oparty na faktach film pt. Chce się żyć. Opowiada historię Mateusza – chłopca z porażeniem mózgowym. Mateusz nie chodzi ani nie mówi, a lekarze stawiają szybką, niepozostawiającą nadziei diagnozę – „człowiek roślina”. Widzowie od początku wiedzą jednak, że Mateusz jest w pełni sprawny intelektualnie. Mogą słuchać jego błyskotliwych, nierzadko ironicznych komentarzy na temat otaczającej go niewesołej rzeczywistości dzięki narracji z offu. Ci, którzy oglądali film (pozostałym z całym przekonaniem go rekomendujemy), wiedzą, że życie Mateusza diametralnie się zmienia po spotkaniu z panią Jolą. Cienka książka z prostymi, schematycznymi obrazkami umożliwiła mu skuteczną komunikację z otoczeniem.

System Blissa, z którego korzystała pani Jola, to jeden z rodzajów komunikacji alternatywnej i wspomagającej. Czym jest i w jaki sposób powstała augmentative and alternative communication (AAC)?

AAC – co to? Kiedy powstało?

AAC obejmuje wszelkie działania umożliwiające komunikację osobom niemówiącym (lub takim, które posługują się mową w ograniczonym stopniu). Dzięki temu są one w stanie podejmować decyzje, nawiązywać dialog oraz wyrażać myśli i uczucia.

Początki AAC sięgają lat 50. ubiegłego wieku. Był to przełom w myśleniu o osobach ze znacznymi problemami komunikacyjnymi. Wcześniej były one skazane na swoistą izolację. W 1983 w Toronto powstało Międzynarodowe Stowarzyszenie Wspomagającej i Alternatywnej Komunikacji, dzięki któremu upowszechniło się samo pojęcie „komunikacja alternatywna i wspomagająca”. Człon „alternatywna” odnosi się do zastępowania mowy dźwiękowej innymi sposobami porozumiewania się, zaś „wspomagająca” – do wspierania czynności mówienia.

Początki AAC w Polsce

W naszym kraju AAC rozwija się od lat 80. XX wieku. Nauczyciele i terapeuci samodzielnie nawiązywali kontakt z zagranicznymi ośrodkami. W 1987 roku Anna Lechowicz z Warszawy i Alicja Węgierkiewicz z Poznania odwiedziły Hinterweg Schule w Hamburgu oraz inne niemieckie placówki, gdzie stosowano system Blissa. W tym samym roku pierwsza grupa polskich nauczycieli ukończyła szkolenie z używania tej metody, by móc następnie wprowadzić ją w Polsce. W kolejnych latach powstawały ośrodki szkoleniowe Blissa, a system ten zaczął się stopniowo rozpowszechniać.

Rodzaje AAC

Istnieje szereg rodzajów znaków, jakich używa się w komunikacji alternatywnej i wspomagającej. Wśród nich możemy wyróżnić:

  • znaki manualne (gesty),
  • alfabet palcowy (daktylografia),
  • znaki graficzne.

W ramach tej klasyfikacji możemy wskazać konkretne systemy, które przez lata rozwoju AAC zostały ustandaryzowane.

Bliss – w tym systemie słowa są przedstawione w postaci rysunków: kształtów geometrycznych, znaków matematycznych, symboli chemicznych. Symbole dzielą się na kategorie, którym odpowiadają inne kolory tła. W systemie znajdują się także obrazki pozwalające określić liczbę pojedynczą lub mnogą rzeczowników oraz formy gramatyczne czasowników.

Ciekawa historia wiąże się z początkami tego systemu. Jego twórcą był Charles Bliss, austriacki lingwista pochodzenia żydowskiego. To właśnie jego korzenie pośrednio wpłynęły na poświęcenie znacznej części życia poszukiwaniom alternatywnego języka.

Po Anschlussie Austrii w 1938 roku Bliss trafił do obozu koncentracyjnego w Dachau, skąd został przeniesiony do Buchenwald. Dzięki wysiłkom jego żony, Claire, zwolniono go z obozu, pod warunkiem opuszczenia kraju. Małżonkowie rozpoczęli długą podróż w poszukiwaniu relatywnie bezpiecznego miejsca. W końcu przybyli do Chin, gdzie mieszkał wtedy kuzyn Charlesa. Niestety, nawet tu doświadczyli prześladowania na tle etnicznym. Po zajęciu Szanghaju przez wojska japońskie, Bliss trafił do getta. Claire zdecydowała się towarzyszyć mężowi, mimo że sama nie była Żydówką.  

W tamtym okresie Blissa zafascynowało pismo chińskie, które znacząco różniło się od alfabetu fonetycznego[1], znanego mu z Europy. Równocześnie zetknął się on z naukową refleksją profesora Chamberlaina, który twierdził, że z czasem pismo ideograficzne zyska większe znaczenie niż fonetyczne. Doświadczenia Blissa skłoniły go do podjęcia próby opracowania systemu, który będzie w dużej mierze uniwersalny i pozwoli przezwyciężyć bariery językowe występujące w kontaktach międzykulturowych.

Po wojnie Charles i Claire wyemigrowali do Australii, gdzie „po godzinach” pracowali nad swoim alfabetem. Mimo usilnych starań, pomysł małżonków nie odniósł sukcesu w świecie naukowym. Dopiero w 1971 roku kanadyjska organizacja wspierająca osoby z niepełnosprawnością podjęła decyzję o zastosowaniu systemu Blissa w komunikacji ze sparaliżowanymi dziećmi. Tak pierwotna koncepcja opracowania uniwersalnego języka ewoluowała w wyspecjalizowaną metodę wspierania osób, które do tej pory były wyłączone z komunikacji.

System PCS (Picture Communication Symbols) – tworzą go symbole  kolorowe lub monochromatyczne, umieszczone na białym tle, opatrzone podpisami. Poszczególne symbole mogą przedstawiać pojedyncze słowa albo złożone frazy. System powstał w 1981 roku w Stanach Zjednoczonych. Opracowała go firma Mayer-Johnson.

System PCS zawiera ponad trzy tysiące pięćset symboli, które zostały przyporządkowane do następujących kategorii:

  • społeczna – obejmuje podstawowe słowa używane w interakcji: zwroty grzecznościowe, wyrażenia opisujące uczucia i emocje;
  • ludzie – w której znajdują się symbole osób, członków rodziny, zawody oraz zaimki „ja”, „twój” etc.;
  • czasowniki – umożliwiające opis czynności;
  • opisowa – zawierająca przede wszystkim przymiotniki i przysłówki;
  • jedzenie – nazwy napojów, potraw; owoce i warzywa;
  • wypoczynek – gdzie znajdziemy symbole związane z formami spędzania czasu wolnego;
  • rzeczowniki – te, które nie zostały ujęte w innych kategoriach;
  • inne/różne – na przykład kolory, określenia czasu, litery i liczby, spójniki, przyimki.

Program Językowy Makaton – system symboli graficznych i gestów. Wybór pomiędzy stosowaniem symbolu lub gestu zależy między innymi od indywidualnych potrzeb i możliwości dziecka. Mogą być używane równocześnie.

Autorką polskiej wersji Makatonu jest dr Bogusława Kaczmarek. Praca badaczki polegała na zaadaptowaniu brytyjskiego systemu do specyfiki polskiej kultury. W ten sposób powstał (KONi® - Komunikacja Osób Niepełnosprawnych).

AAC w praktyce

Cel istnienia AAC jest klarowny, dlatego przyjrzyjmy się konkretnym przykładom jego użycia. Z komunikacji wspomagającej i alternatywnej korzystają między innymi osoby ze spektrum autyzmu. Dzięki symbolom graficznym, gestom, a obecnie także coraz bardziej zaawansowanym technologiom, wykorzystującym również syntezator mowy, mogą one wyrazić swoje potrzeby. Rodziny i terapeuci wskazują, że możliwość wypowiedzenia się i bycia zrozumianym niweluje agresję. Nie należy pomijać wymiaru relacyjnego – rodzice i opiekunowie czują, że wreszcie zyskują klucz dotarcia do swojego dziecka, co staje się jednym z filarów rozwoju więzi.         

„(…) usłyszałam w wieku 6 lat po raz pierwszy świadome i z intencją komunikacyjną – Mama”[2]. 

Dzieci, rozwijając kompetencje komunikacyjne, mogą stopniowo zacząć uczestniczyć w życiu społecznym. Warto wspomnieć o aspekcie religijnym. Osoby niemówiące, zyskują szansę na włączenie się w modlitwę wspólnoty, dzięki stosowaniu AAC. Mogą korzystać z uniwersalnych elementów wybranego systemu lub z gotowych pomocy związanych z katechezą i formacją duchową.

Na specjalistycznych portalach katechetycznych można znaleźć inspirujące wskazówki, w jaki sposób przeprowadzić katechezę AAC. Autorzy podpowiadają, gdzie można znaleźć symbole oraz w jaki sposób je wykorzystać. Dzięki temu dzieci, które nie są w stanie zrozumieć określonych treści na poziomie intelektualnym, mogą je „przeżyć”. Możliwość uczestniczenia w kulcie ma znaczenie dla wierzących rodziców, którym zależy, by ich dziecko brało udział w życiu sakramentalnym, wspólnotowych modlitwach i nabożeństwach.  

Podsumowanie

Film Chce się żyć w reżyserii Macieja Pieprzycy ukazuje niezwykłą historię Mateusza, chłopca z porażeniem, który dzięki systemowi Blissa odkrywa światem prawdę o sobie, mimo że inni uważali go za „człowieka roślinę”. Ta inspirująca opowieść prowadzi nas do głębszego zrozumienia, czym jest komunikacja alternatywna i wspomagająca (AAC) oraz jak ogromny wpływ ma na życie osób niemówiących. Warto docenić jej rozwój, zwłaszcza w Polsce, gdzie od lat 80. XX wieku otwiera nowe możliwości przed osobami z trudnościami komunikacyjnymi, umożliwiając im pełniejsze uczestnictwo w życiu społecznym, również w religijnym.

 

Źródła:

 

[1] Pismo fonetyczne, Wikipedia.pl, https://pl.wikipedia.org/wiki/Pismo_fonetyczne, (dostęp: 19.08.2024).

[2] AAC. Opowieści prawdziwe. Miłosz. Krzyś, Centrum Neurorehabilitacji.pl, https://centrum-neurorehabilitacji.pl/komunikacja-alternatywna-wspomagajaca-aac/opowiesci-prawdziwe-milosz-krzys/, (dostęp: 19.08.2024).