122575316 sklep@stanislawbm.pl
Koszyk (0)
Kategorie
PL / zł
Lista wpisów
Lista wpisów

Święty Jan Chrzciciel w sztuce

02.07.2024
#ŚW. JAN CHRZCICIEL
#SZTUKA SAKRALNA
#IKONA
#IKONOGRAFIA
#ANIOŁ PUSTYNI

Przedstawienia Jana Chrzciciela w sztuce ściśle łączą się z etapami jego życia opisanymi w Ewangeliach. Zaczynając od sceny „adoracji” Dzieciątka, gdzie Jan w łonie matki oddaje pokłon Jezusowi, aż po dramatyczne przedstawienie jego śmierci. W tradycji zachodniej wyjątkowe miejsce zajmuje dzieło Verrocchia „Chrzest Chrystusa”, w którego powstaniu miał udział młody Leonardo da Vinci. W malarstwie ikonowym, św. Jan Chrzciciel jest często przedstawiany jako Anioł Pustyni, co symbolizuje jego misję przygotowania drogi dla Chrystusa. Poszczególne obrazy ukazują głębokie znaczenie Jana Chrzciciela w historii chrześcijaństwa.

Nawiedzenie w ikonografii wschodniej i zachodniej

 „W tym czasie Maryja wybrała się i poszła z pośpiechem w góry do pewnego miasta w [pokoleniu] Judy. Weszła do domu Zachariasza i pozdrowiła Elżbietę. Gdy Elżbieta usłyszała pozdrowienie Maryi, poruszyło się dzieciątko w jej łonie…” (Łk 39–41).

Zarówno w sztuce zachodniej, jak i wschodniej pojawia się temat nawiedzenia, czyli spotkania Maryi i św. Elżbiety po zwiastowaniu. Warto wspomnieć chociażby dzieło Rafaela Santiego, Visitazione (Nawiedzenie), powstałe ok. 1517 roku. Widzimy na nim dwie kobiety w ciąży, które możemy zidentyfikować jako Elżbietę i Maryję. W tle artysta przedstawił scenę chrztu Pańskiego. Dostrzegamy dorosłych już Jezusa i Jana oraz Boga Ojca przybywającego na obłokach nad Jordan.

Ciekawym zabiegiem artystycznym, który spotykamy w malarstwie ikonowym, jest ukazanie postaci Jezusa i Jana w łonach ich matek. Jan oddaje swojemu Kuzynowi pokłon, natomiast Jezus unosi rękę w geście błogosławieństwa. Nie warto rozpatrywać tej sceny w kategoriach prawdopodobieństwa. Stosowniej jest skupić się na symbolicznym przekazie dzieła. Jan „został wybrany od łona swojej matki”, aby „stać się prorokiem Najwyższego”. Wiedział, że to on ma się umniejszać, aby Chrystus wzrastał. Jan znał swoją niepowtarzalną rolę w historii zbawienia, a zarazem nie próbował zajmować nienależnego mu miejsca.

Jan Chrzciciel jako Anioł Przymierza

Z Ewangelii dowiadujemy się, że dorosły Jan żył na pustyni. Słowo Boże ukazuje go jako „poprzednika” (prodromos), który został posłany, aby „przygotować drogę Panu” (por. Mk 1,1–8). W języku greckim „posłaniec” to ángelos, stąd Jan Chrzciciel w sztuce chrześcijańskiego Wschodu jest przedstawiany jako Anioł Pustyni. Koncepcja ta nawiązuje również do proroctwa Malachiasza: „Oto Ja wyślę anioła mego, aby przygotował drogę przede Mną, a potem nagle przybędzie do swej świątyni Pan, którego wy oczekujecie, i Anioł Przymierza, którego pragniecie. Oto nadejdzie, mówi Pan Zastępów” (Ml 3,1). Ikony ukazują owego Anioła Pustyni w szacie z wielbłądziej sierści i himationie (starożytne, wierzchnie okrycie) zgodnie z ewangelicznymi opisami (por. Mt 3,4). Legenda mówi, że wspomnianą szatę Jan otrzymał, będąc dzieckiem, od anioła. 

Jan, chrzest i młody da Vinci, czyli scena nad Jordanem

Jan poza nauczaniem udzielał chrztu. Jak wiemy, przez Jana został ochrzczony również Jezus, który wziął na siebie winy ludzkości, aby odkupić je swoją śmiercią na krzyżu.

W kompozycji ikony Chrztu Pańskiego obraz podzielony jest wertykalnie na trzy części z postacią Jezusa w centrum. Święty Jan Chrzciciel stoi po prawej stronie Chrystusa, na skalistym brzegu. Wyciąga prawą rękę w kierunku Jezusa w obrzędowym geście, a na niektórych ikonach w lewej trzyma zwój symbolizujący jego nauczanie. Nosi odzienie z sierści wielbłądziej i zieloną szatę wierzchnią symbolizującą odrodzenie duchowe i życie wieczne. Święty Jan jest świadkiem objawienia Syna Bożego i w tej ikonie reprezentuje całą ludzkość, wpatrzoną w Boga w Trójcy Jedynego.

W tradycji zachodniej znane jest przedstawienie sceny chrztu autorstwa Verrocchia, wykonane w połowie lat 60. XV wieku na zlecenie klasztoru San Salvi z Florencji. W centralnej części obrazu znajdują się dwie główne postacie: Chrystus i św. Jan Chrzciciel. Jan Chrzciciel unosi niewielkie naczynie, polewając głowę Chrystusa wodą. W lewej dłoni trzyma złoty krzyż umocowany na długim kiju, do którego przymocowana jest wstęga z napisem „Ecce Agnus Dei” („Oto Baranek Boży”).

Jako ciekawostkę możemy dodać, że udział w pracy nad tym obrazem miał Leonardo da Vinci, który był uczniem Verrocchia. Młody da Vinci domalował postać anioła odwróconego do widza plecami, dłonie pierwszego anioła, a także poprawił postać Jezusa i udoskonalił kompozycję. Przypisuje się mu także autorstwo pejzażu w tle.

Przedstawienie śmierci Jana Chrzciciela wiąże się z dramatycznymi wydarzeniami jakie rozegrały się na dworze Heroda Antypasa. Król oczarowany tańcem swojej pasierbicy Salome, który wykonała podczas uczty, obiecał, że spełni każde jej życzenie. Salome, za namową swojej matki Herodiady, zażądała głowy Jana Chrzciciela. Prorok został uwięziony przez Heroda, ponieważ upominał go ze względu na życie w cudzołóstwie. Jan Chrzciciel został ścięty, a kat przyniósł jego głowę na misie i oddał Salome, która przekazała ją matce.

Męczeństwo św. Jana Chrzciciela w ujęciu Mistrza Światłocienia

Scenę męczeństwa św. Jana Chrzciciela możemy zobaczyć między innymi na obrazie Caravaggia. Martwe ciało Jana leży na posadzce. Kat podnosi jego głowę, by położyć ją w naczyniu trzymanym przez służącą. W przedstawionym pomieszczeniu znajdują się również: strażnik, starsza kobieta, a także dwaj więźniowie obserwujący zdarzenie.

Fenomenalna gra światłem Mistrza Światłocienia sprawia, że im dłużej wpatrujemy się w obraz tym bardziej zaczyna nas poruszać. Widzimy realistyczne ciało zamordowanego, w którym jeszcze przed chwilą było życie. Uświadamiamy sobie wagę wydarzenia, do którego w pewien sposób przez dwa tysiące lat „się przyzwyczailiśmy”. Jan oddał życie za wierność Bogu. Przypieczętował to, do czego wzywał innych, najbardziej jednoznacznym świadectwem.

Podsumowanie

Przedstawienia Jana Chrzciciela w sztuce nie tylko ilustrują fakty z jego życia, ale również przekazują ich duchową interpretację. Poszczególne obrazy, od ikon przedstawiających go w łonie matki i jako Anioła Pustyni, przez obrazy ukazujące scenę chrztu Jezusa w jordanie, po dramatyczne przedstawienia jego męczeństwa, podkreślają niezwykłą rolę tego świętego. Przesłanie Jana Chrzciciela prowokuje nas do zapytania o naszą wierność prawdzie oraz o gotowość do składania jednoznacznego świadectwa wiary.

 

Źródła: