Robert Prevost to pierwszy papież z Ameryki Północnej, a także pierwszy papież augustianin. Zakon Świętego Augustyna (augustianie, łac. Ordo Sancti Augustini – OSA) jest raczej mało znany w Polsce. Obecnie w naszym kraju znajdują się zaledwie trzy klasztory augustiańskie (w tym dwa w Krakowie oraz jeden pod Warszawą). Dla porównania w Polsce mamy pięć prowincji franciszkańskich, z których każda obejmuje nawet kilkanaście klasztorów. Warto przyjrzeć się wspólnocie zakonnej, z której wyrósł obecny papież, Leon XIV, by odnaleźć „ślady” duchowości augustiańskiej w jego nauczaniu.
- Jaka jest geneza zakonu augustianów?
- Na czym polega jego misja?
- Jakie augustiańskie „ślady” odnajdujemy w herbie oraz zawołaniu Leona XIV?
Początki
Na przełomie XII i XIII wieku miała miejsce odnowa życia duchowego Kościoła, która objęła swoim zasięgiem szeroki krąg katolików. Owocem tego doświadczenia było powstanie kolejnych wspólnot eremickich (pustelniczych). W 1256 roku, zgodnie z wolą papieża Aleksandra IV, przedstawiciele tych wspólnot spotkali się w Rzymie. Na mocy zawartej przez nich unii powstał Zakon Świętego Augustyna.
Charyzmat i duchowość
Charyzmat augustiański opiera się na czterech filarach, a są to:
- nieustanne poszukiwanie Boga,
- w głębokiej wspólnocie z drugim człowiekiem,
- w oparciu o prawdę o sobie samym,
- w zaangażowaniu na służbę Kościołowi (por. Kim jesteśmy...).
Jak możemy zauważyć w zakonie augustiańskim podkreśla się znaczenie osobistej, głębokiej więzi z Bogiem oraz trwania we wspólnocie. Patron zakonu, św. Augustyn, wypracował ten model, opierając się na przesłaniu Dziejów Apostolskich:
„Jeden duch i jedno serce ożywiały wszystkich wierzących. Żaden nie nazywał swoim tego, co posiadał, ale wszystko mieli wspólne” (Dz 4,32).
Świętemu Augustynowi bardzo zależało na tym, by wspólnoty chrześcijańskie nie izolowały się od problemów świata. To założenie koresponduje z postawą Jezusa, który kształtował swoją relację z Ojcem na modlitwie: „Nad ranem, gdy jeszcze było ciemno, wstał, wyszedł i udał się na miejsce pustynne, i tam się modlił” (Mk 1,35), a później wracał do ludzi, których nauczał, uzdrawiał i oczyszczał z grzechu (por. Mk 1,39).
Działalność duszpasterska wymaga odpowiedniego przygotowania na poziomie intelektualnym, dlatego w zakonie augustianów duże znaczenie przywiązuje się do wykształcenia. Bracia podejmują studia z różnych dziedzin, po pierwsze, by lepiej poznać Boga, po drugie, by przygotować się do posługi.
Podsumowując ten wątek, augustianie dążą do głębokiego poznawania Boga, jedności we wspólnocie oraz gotowości do służenia bliźniemu. W tej drodze w sposób szczególny towarzyszy im Maryja.
„Ślady” augustiańskie w nauczaniu papieża Leona XIV
Duch augustiański jest widoczny w herbie oraz dewizie papieża Leona. Obraz księgi oraz serca przeszytego strzałą symbolizuje nawrócenie św. Augustyna, który powiedział: „Przeszyłeś moje serce swoim słowem” (Znamy herb… 2025). W herbie papieskim znajduje się również biała lilia, odnosząca się do Maryi, a jak pamiętamy z wcześniejszego fragmentu wpisu, Matka Chrystusa pełni ważną rolę w życiu duchowym augustianów.
Dewiza Leona XIV nawiązuje do komentarza św. Augustyna do Psalmu 127, w którym mówił o zjednoczeniu chrześcijan w Chrystusie.
Papież Leon XIV odwołał się do słów św. Augustyna również w homilii podczas Mszy inauguracyjnej. Rozpoczął ją od zacytowania słów: „Stworzyłeś nas dla siebie, [Panie,] i niespokojne jest serce nasze, dopóki nie spocznie w Tobie” (Wyznania, 1, 1.1 za: Homilia papieża… 2025). Wątek chrystocentryczny pojawiał się niejednokrotnie w dalszej części homilii, a także w innych przemówieniach Leona XIV. Możemy tu wspomnieć pierwsze wystąpienie papieża Leona, tuż po wyborze, gdy mówił: „Jesteśmy uczniami Chrystusa. Chrystus idzie przed nami. Świat potrzebuje Jego światła” (Pierwsze słowa… 2025).
Myśl augustiańska przejawia się również w częstych odwołaniach papieża Leona do osoby Maryi. W tym kontekście data wyboru papieża Leona na Stolicę Piotrową zyskuje dodatkowy wymiar, gdyż był to dzień Supliki do Matki Bożej Pompejańskiej.
Coraz liczniejsze informacje biograficzne na temat Leona XIV pokazują, w jaki sposób realizuje on augustiańskie założenie dotyczące zintegrowania kontemplacji z akcją (działaniem) oraz rozwoju intelektualnego z posługą. Papież Leon uzyskał wszechstronne wykształcenie, a jako misjonarz dogłębnie poznał problemy współczesnego człowieka. Temat ubogich i pokrzywdzonych wybrzmiewa w jego kolejnych przemówieniach, przede wszystkim w powracającym wezwaniu do pokoju.
Zakończenie
Odkrywanie elementów duchowości augustiańskiej w przesłaniu papieża Leona okazuje się fascynującą przygodą. Warto zgłębiać ten model życia chrześcijańskiego, który jest użyteczny nie tylko dla członków zakonów eremickich, lecz również dla każdego wierzącego, nawet (a może szczególnie) w dzisiejszym świecie. Silne ugruntowanie w Bogu i równoczesne otwarcie się na drugiego człowieka to antidotum na wyzwania, przed którymi staje współczesny chrześcijanin. Człowiek, który doświadcza niesutannej presji, by być wydajnym i osiągać sukcesy, żyje w coraz bardziej spolaryzowanym i zsekularyzowanym społeczeństwie, a równocześnie mierzy się z globalnymi problemami, takimi jak wojna i migracja, potrzebuje formacji duchowej i intelektualnej, by umieć właściwie interpetować rzeczywistość oraz rozeznawać wolę Boga względem swojego życia, a także hojnie i skutecznie odpowiadać na potrzeby bliźniego.
Bibliografia
Homilia papieża Leona XIV z mszy św. inauguracyjnej, Aleteia.org, 18.05.2025 https://pl.aleteia.org/2025/05/18/homilia-papieza-leona-xiv-z-mszy-sw-inauguracyjnej (dostęp: 27.05.2025).
Kim jesteśmy?, Augustianie.pl, Kim jesteśmy? - Augustianie (dostęp: 27.05.2025).
Klemenski M., Zakon augustianów-eremitów w okresie wprowadzenia Reformacji na Śląsku i w Rzeczypospolitej, [w:] 500–lecie reformacji, s. 381–393.
Pierwsze słowa Leona XIV, Vatican News.va, 8.05.2025, https://www.vaticannews.va/pl/papiez/news/2025-05/pierwsze-slowa-leona-xiv.html (dostęp: 27.05.2025).
Znamy herb i dewizę papieża Leona XIV, Vatican News.va, 10.05.2025, https://www.vaticannews.va/pl/papiez/news/2025-05/znamy-herb-i-dewize-papieza-leona-xiv.html (dostęp: 27.05.2025).